Καύσωνες: Τα δέντρα «ασπίδα» απέναντι στην αστική ζέστη
Οι καύσωνες κόστισαν τη ζωή σε δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους στις πρωτεύουσες της Ευρώπης αυτό το καλοκαίρι, καθώς οι θερμοκρασίες κατέρριψαν ρεκόρ. Στο Λονδίνο, τα τμήματα επειγόντων περιστατικών γέμισαν με ηλικιωμένους ασθενείς που τραυματίστηκαν μετά από λιποθυμία λόγω της ζέστης. Εν τω μεταξύ, ο ξηρός καιρός προκάλεσε καθίζηση και άφησε τα σπίτια με ρωγμές. Στο Παρίσι, οι θερμοκρασίες ξεπέρασαν τους 40°C στα τέλη Ιουνίου, ενώ στη Μαδρίτη, οι καύσωνες έκαψαν χιλιάδες στρέμματα στα περίχωρα της ισπανικής πρωτεύουσας.
Ο Θάμι Κρόεσερ, Ερευνητής στο Κέντρο Αστικών Ερευνών του Πανεπιστημίου RMIT και ο Σάιμον Χόντερ, Καθηγητής Περιβαλλοντικής Εργονομίας στο Πανεπιστήμιο Loughborough, διεξήγαγαν προκαταρκτική έρευνα σχετικά με τις επιπτώσεις των ακραίων θερμοκρασιών στις ευρωπαϊκές πόλεις αυτό το καλοκαίρι, εστιάζοντας στον αριθμό των κτιρίων που διαθέτουν επαρκή σκιά από δέντρα. Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά.
Στο Λονδίνο, το Παρίσι και τη Μαδρίτη, πάνω από το 90% των κτιρίων δεν διέθεταν επαρκή σκίαση ώστε να περιορίζονται οι επιπτώσεις του φαινομένου της αστικής θερμικής νησίδας. Πρόκειται για μερικές από τις χειρότερες επιδόσεις μεταξύ των πόλεων που μελετήθηκαν. Ακόμη και στις πόλεις με τις καλύτερες επιδόσεις, ωστόσο, η πλειονότητα των κατοίκων δεν προστατευόταν επαρκώς από τη ζέστη — όπως στο Αμβούργο, όπου το 56% των κατοίκων δεν είχε επαρκή προστασία, και στη Βαρκελώνη, με το αντίστοιχο ποσοστό να φτάνει το 70%.
Τα ευρήματα έρχονται να προστεθούν σε προηγούμενες έρευνες, σύμφωνα με τις οποίες μεγάλες πόλεις σε όλο τον κόσμο, μεταξύ άλλων και στην Ευρώπη, δυσκολεύονται να εξασφαλίσουν επαρκή δενδροκάλυψη ώστε να δημιουργείται σκιά κοντά σε σπίτια και χώρους εργασίας. Οι μελέτες υποδεικνύουν ότι κάθε σπίτι θα πρέπει να έχει οπτική επαφή με τρία δέντρα και να βρίσκεται σε απόσταση έως 300 μέτρων με τα πόδια από ένα πάρκο.
Τα πρώτα αποτελέσματα της έρευνας δείχνουν ότι μεγάλα τμήματα των ευρωπαϊκών πόλεων εκτίθενται σε φαινόμενα αστικής θερμικής νησίδας που θα μπορούσαν να έχουν αποφευχθεί.
Πώς λειτουργούν οι αστικές θερμικές νησίδες
Κατά τη διάρκεια πολλών ημερών του καλοκαιριού του 2026, οι θερμοκρασίες παρέμεναν υψηλές ακόμη και μετά τη δύση του ήλιου, χωρίς να υποχωρούν αισθητά τη νύχτα. Αυτό οφείλεται στο φαινόμενο που είναι γνωστό ως «αστική θερμική νησίδα».
Οι πόλεις συνήθως διαθέτουν ελάχιστη σκιά, λόγω της αραιής δενδροφύτευσης και της κακής υγείας των δέντρων. Παράλληλα, υπάρχουν τεράστιες εκτάσεις ασφάλτου, τούβλων και σκυροδέματος — υλικά που απορροφούν και συγκρατούν αποτελεσματικά τη θερμότητα από την άμεση ηλιακή ακτινοβολία. Σε ημέρες καύσωνα, η θερμοκρασία της ασφάλτου που δεν σκιάζεται μπορεί να ξεπεράσει τους 70°C.
Ακόμη και μετά τη δύση του ηλίου, οι πόλεις παραμένουν ζεστές, καθώς οι δρόμοι, τα κτίρια και τα πεζοδρόμια αρχίζουν να εκπέμπουν τη θερμότητα που έχουν απορροφήσει. Το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας μπορεί να αυξήσει σημαντικά τη θερμοκρασία του περιβάλλοντος. Έτσι, μια ήδη θερμή ημέρα με θερμοκρασίες 35°C μπορεί να γίνει ακόμη πιο επικίνδυνη σε περιοχές με εκτεταμένες επιφάνειες ασφάλτου και ελάχιστη σκιά, όπου ο υδράργυρος μπορεί να ξεπεράσει τους 40°C.
Ποιες λύσεις υπάρχουν
Η σκίαση από τα δέντρα αποτελεί αποτελεσματική στρατηγική για την αντιμετώπιση της αστικής ζέστης, ενώ παράλληλα προσφέρει μια σειρά από οφέλη για τη σωματική και ψυχική υγεία των κατοίκων. Τα δέντρα εμποδίζουν την ηλιακή ακτινοβολία να φτάσει σε υλικά που απορροφούν θερμότητα, όπως η άσφαλτος, και επίσης προστατεύουν το σώμα μας από τον ήλιο. Έχει αποδειχθεί ότι η σκιά των δέντρων μειώνει τη θερμότητα που απορροφούν οι πεζοί κατά έως και 18 °C.
Τα υγιή δέντρα απελευθερώνουν επίσης νερό από τα φύλλα τους κατά τη φωτοσύνθεση. Καθώς το νερό εξατμίζεται, απορροφά θερμότητα, δημιουργώντας επιπλέον δροσιά. Τα δέντρα δεν προσφέρουν μόνο σκιά. Αυτό το φαινόμενο εξατμιστικής ψύξης προσφέρει επιπλέον δροσιά, πέραν της σκίασης που παρέχει στους ανθρώπους και της πρόληψης του φαινομένου της θερμικής νησίδας, ακόμη και κατά τη διάρκεια καυσώνων, αρκεί τα δέντρα να εξακολουθούν να έχουν πρόσβαση σε νερό.
Πού μπορούν φυτευτούν περισσότερα δέντρα
Η φύτευση περισσότερων δέντρων στις πόλεις, μετά τους καύσωνες του φετινού καλοκαιριού, μπορεί να συμβάλει σημαντικά στη μείωση της θερμοκρασίας. Η δεξαμενή σκέψης Create Streets Foundation διαπίστωσε ότι κατά τη διάρκεια ενός καύσωνα, η θερμοκρασία σε μια εκτεθειμένη πλακόστρωτη επιφάνεια στο Λονδίνο, έφτασε τους 55°C, ενώ σε μια σκιασμένη περιοχή λίγα μέτρα μακριά κυμαινόταν μεταξύ 25°C και 30°C.
Όμως τα δέντρα αποτελούν αποτελεσματικό εργαλείο κατά της αστικής ζέστης μόνο όταν βρίσκονται κοντά στις κατοικίες. Ένα καταπράσινο, σκιερό πάρκο σε απόσταση 800 μέτρων δεν αρκεί για να αποτρέψει τις επικίνδυνες τοπικές θερμικές νησίδες. Ένας ακόμη κρίσιμος παράγοντας είναι ότι απαιτείται ένα συγκεκριμένο ποσοστό δενδροκάλυψης ώστε τα δέντρα να προσφέρουν ουσιαστική δροσιά. Μερικά μεμονωμένα δέντρα που δημιουργούν μικρές νησίδες σκιάς δεν επαρκούν. Έρευνες έχουν δείξει ότι η αύξηση της δενδροκάλυψης είναι αποτελεσματική στον περιορισμό των αστικών θερμικών νησίδων όταν η σκίαση φτάνει συνολικά το 30%-40%, σε ακτίνα έως 60 μέτρων από σπίτια και χώρους εργασίας.
Η ζέστη αυξάνει τον κίνδυνο για την υγεία
Εξίσου σημαντικό θα είναι να φυτεύονται είδη δέντρων που μπορούν να αντεπεξέλθουν καλύτερα στις ολοένα υψηλότερες θερμοκρασίες που καταγράφονται στην Ευρώπη. Ακόμη και η αύξηση της θερμοκρασίας κατά λίγους βαθμούς σε μια ήδη θερμή ημέρα αυξάνει απότομα τον κίνδυνο που εγκυμονεί η ζέστη. Σε περιοχές όπου οι θερμικές νησίδες ανεβάζουν τη θερμοκρασία του αέρα από τους 33°C στους 37°C ή από τους 35°C στους 41°C, αυξάνονται οι εισαγωγές στα νοσοκομεία λόγω ασθενειών που σχετίζονται με τη ζέστη.
Όταν η θερμοκρασία του αέρα ξεπερνά τους 35°C, η ικανότητα του ανθρώπινου οργανισμού να διαχειριστεί τη θερμότητα περιορίζεται σημαντικά. Αυτό επιβαρύνει το καρδιαγγειακό σύστημα και αυξάνει τον κίνδυνο αφυδάτωσης, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε θερμοπληξία και να καταστήσει αναγκαία την ιατρική παρέμβαση. Η αύξηση της θερμοκρασίας κατά τη διάρκεια της νύχτας έχει επίσης σημαντικές συνέπειες. Τις πιο δροσερές νυχτερινές ώρες το σώμα αποβάλλει θερμότητα και ανακτά τις δυνάμεις του ενόψει της επόμενης ημέρας. Όταν, όμως, η θερμοκρασία παραμένει στους 24°C ή υψηλότερα, επηρεάζεται η αποκατάσταση του οργανισμού και υποβαθμίζεται η ποιότητα του ύπνου.
Έτσι, η επόμενη ημέρα ξεκινά με έλλειμμα, τόσο σε σωματικό όσο και σε γνωστικό επίπεδο. Η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε υψηλές θερμοκρασίες προκαλεί τη συσσώρευση αυτού του ελλείμματος με την πάροδο του χρόνου.
Περισσότερα δέντρα σημαίνουν χαμηλότερες θερμοκρασίες
Το Μεντεγίν στην Κολομβία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τι μπορεί να συμβεί όταν αυξάνονται τα δέντρα στους δρόμους μιας πόλης. Μέσα σε λίγα χρόνια, φυτεύτηκαν εκατομμύρια φυτά και περισσότερα από 12.500 δέντρα, δημιουργώντας ένα δίκτυο καταπράσινων διαδρομών στη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της Κολομβίας. Το έργο αυτό οδήγησε σε σημαντική πτώση της θερμοκρασίας — κατά 4,5°C σε ορισμένες περιοχές και κατά 2°C στο σύνολο της πόλης.
Υπάρχουν ενδείξεις ότι το Παρίσι και το Λονδίνο έχουν αντιληφθεί την ανάγκη για αλλαγές. Το πρόσφατα ανακοινωθέν σχέδιο Heat Ready London περιλαμβάνει δράσεις για την ενίσχυση του αστικού πρασίνου. Το Παρίσι έχει ήδη αρχίσει να αυξάνει τους χώρους πρασίνου. Το πρόγραμμα school streets της πόλης δημιουργεί ασφαλείς περιοχές χωρίς αυτοκίνητα γύρω από σχολεία, ενώ παράλληλα προβλέπει τη φύτευση περισσότερων δέντρων. Τα μέχρι στιγμής στοιχεία δείχνουν ότι οι επιφάνειες στους δρόμους γύρω από τα σχολεία είναι κατά 5°C πιο δροσερές σε σχέση με αντίστοιχες περιοχές με αυξημένη κυκλοφορία και λιγότερα δέντρα.
Καθώς η Ευρώπη προετοιμάζεται για ολοένα θερμότερα καλοκαίρια, η φύτευση δέντρων κοντά στις κατοικίες θα πρέπει να αποτελέσει προτεραιότητα, ώστε οι πόλεις να μπορούν να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικότερα τις επιπτώσεις της ακραίας ζέστης.
Πηγή: The Conversation
